نویسنده: فریده علیاری، معمار و دانشپذیر دومین دوره مدرسه پرفورمنسآرت دانشگاه تهران

پس از جلسهی معارفه و آشنایی با اساتید و سرفصلهای درسی، چیدمان کارگاهها در ترمهای پیاپی و عناوین دروس، کنجکاوی من را نسبت به نحوهی پیوندِ میانرشتهای در این دوره بیشتر برانگیخت.
پیشینهی تحصیلیام در حوزهی طراحی و فضا بود و نگاهم به پرفورمنسآرت در ابتدا از ضرورت و اهمیت طراحی صحنه در تئاتر شکل میگرفت. اما پس از دیدن اجراهایی که نه نیاز به صحنه داشتند و نه حتی به یک موضوع روایی، دریافتم که آنچه پیش روی است دیگر نه تئاتر است و نه صرفا یک روایت بلکه پرفورمنس است؛ شکلی از اجرا که در عین رهایی از قاب صحنه و روایت کارگاهی، هنوز رگههایی از هر دو را در خود داشت. همین بی نیازی و در عین حال پیوندِ ظریفِ پرفورمنس با تئاتر و روایت، حس و مفهوم بود که در همان نگاه نخست مرا به خود علاقهمند کرد.
پرفورمنس چیست و پرفورمر کیست؟
پیش از آغاز دوره، دربارهی این پرسش مطالعه کرده بودم، چندین پرفورمنس دیده بودم و هنرمندانی را میشناختم و جملاتی برای پاسخگویی آماده کرده بودم. اما با شروع اولین کارگاه، در کمال تعجب، سوالات نخست نه از پرفورمنس، بلکه از هنر آغاز شد: هنر چیست؟ تعریف آن در طول تاریخ چگونه بوده است؟
استاد از هر هنرجو، متناسب با پیشینهاش، میپرسید؛ از نوازنده میپرسید هنر را چگونه تعریف میکند، از من که زمینهای طراحی محور داشتم، میپرسید هنر از نگاهم چیست، و همینطور از دیگر هنرجویان. شنیدن پاسخهای متفاوت و تازه از دیدگاههای گوناگون، تجربه ارزشمندی بود.
گفتگوها از تاریخ هنر آغاز شد و رفته رفته به هنر جدید رسید. در مدتی کوتاه، دورهای فشرده از تاریخ هنر را مرور کردیم و به عصر جدید رسیدیم؛ جایی که پرسشها با دقت بیشتری مطرح میشد و ما نیز با تأمل و مکث بیشتری پاسخ میدادیم. نقاشی در این مسیر یاریرسان بود چراکه بهدرستی میتوان سیر تاریخ هنر را از خلال نقاشیها دوره کرد. سپس به عکاسی رسیدیم؛ عکسهایی که همچون نقاشی، روایی، پرتره یا طبیعتگرا بودند اما با وضوح، جزئیات و قاببندی بهتر، و در دسترسی گستردهتر برای طبقه متوسط، حالا زمانش رسیده بود که بپرسیم چرا کارگاه عکاسی برای پرفورمنسآرت؟ پاسخ آن را در گذر از تاریخ هنر میتوانستیم پیشبینی کنیم.
کارگاه برای بررسی این سوال و جوابها شروع شد. از ابتدای همان روز و در پایان با گذر از کارگاه «بدن و خلاقیت در اجرا» به آشتی با بدن و حس دوبارهی آن، فارغ از هر تجربهای از اجرای بدنمند، ختم شد. اولین مواجههی ما با بدن در مواجهه با زمین آغاز شد بهگونهای که از اشتراکِ هیچ یک از بخشهای جسممان با زمین چشمپوشی نمیکردیم. سختیِ زمین و حسِ لمسِ آن، آغازی فوقالعاده بود برای حسکردن دوباره بدنمان و شروعِ یک زبان آموزیِ تازه بود؛ زبانی که ابتدا باید به خوبی حس میشد تا بتواند حس را نیز به خوبی منتقل کند.

از همین جا، یادگیری ارتباط میان ذهن، حس و بدن به مثابه یک کورئوگرافی آغاز شد؛ تلاشی برای بیان هنری با زبان حرکت. با گذر از این تجربههای اولیه بود که ضرورت حضورِ هم زمانِ هنرمندانی از حوزههای مختلف در کنار یکدیگر، به خوبی درک میشد؛ اینکه چگونه نگاه هر رشته میتواند به فهمِ بهتر رشتهای دیگر یاری رساند، و همین همنشینی است که مسیر این دوره را غنیتر میکند. اگر کارگاه بدن، زبان تجربه را به ما آموخت، کارگاههای نظری چارچوبی مفهومی، برای اندیشیدن به همان تجربه را فراهم کردند. بحث «نظریههای اجرا» همواره با نام ریچارد شکنر معرفی میشود اما تأکید ما علاوهبر شکنر بر دو نفر دیگر هم بود که بر او اثر گذاشتهاند: ویکتور ترنر، انسانشناس، و اروینگ گافمن، جامعهشناس. آشنایی با نظریههای اجرا (پرفورمنس) با بررسی حوزههایی آغاز شد که مطالعات اجرا از تلاقی آنها شکل گرفته است، یعنی مطالعات تئاتر، انسانشناسی و جامعهشناسی، و تأثیری که این حوزهها بر نظریهپردازی و مسئلهبندی موضوع اجرا داشتهاند. افزون بر معرفی درس و کتاب مرجع آن، نخستین پرسش کارگاه به پیش از شکلگیری نظریههای اجرا برمیگشت:
«جهان چگونه مدرن شد؟» ابتدا به تاریخ و سپس به گفتمان مدرن پرداختیم و این پرسشها را پیش کشیدیم: «انسان مدرن کیست؟» و «گفتگوی مدرن چگونه است؟»
پس از بررسی جهان مدرن و پستمدرن و جایگاه فردیت در آنها، در کارگاه «جامعهشناسی پرفورمنسآرت» با مفهوم اتواتنوگرافی روبهرو شدیم. این روشِ پژوهشی، تجربهی زیستهی فردی را در پیوند با بافت فرهنگی و اجتماعی تحلیل میکند. در این کارگاه بررسی کردیم که چگونه میتوان تجربه را بازخوانی و بازاندیشی کرد و آن را به شکلی از ارائه و اجرا درآورد. حال پرسش بعدی این بود که این اجرا در چه رسانههایی شکل میگیرد؛ پاسخ این پرسش را در کارگاه «پرفورمنس در روابط بینرشتهای» یافتیم. در این کارگاه بهصورت تخصصی با سه رسانهی بدن، تصویر و فیلم آشنا شدیم و استاد با معرفی و کالبدشکافی هر یک از آنها هر هنرجو را دربارهی شیوهی ارائهی کار خود در آن رسانه بهصورت جداگانه راهنمایی میکردند.
در آموزش هنر، آغاز طراحی و ایدهپردازی نیازمند آشنایی با نمونههای مهم تاریخِ هنر است. استاد روح بخشان در کارگاه «تاریخچهی انتقادی پرفورمنسآرت» این نیاز را پاسخ میدهند. در این کارگاه، آثار هنرمندان را در جریانهای گوناگون هنری بررسی کردیم و با زبانی تحلیلی و انتقادی به نقد آنها و روابط میان آنها تا امروز پرداختیم. اهمیت این کارگاه ها در آن است که پرفورمنسآرت از خلأ پدید نیامده است. جریانهای مدرن و پستمدرنی که به نخستین پرفورمنسها انجامیدند، مانند آیینها و شبنشینیهای آوانگارد فوتوریسم و دادا، هپنینگها و ساختارشکنیهای جنبش فلاکسوس، هر یک در واکنش به محدودیتهای هنر زمان خود شکل گرفتند: از قاب و تابلو، از اثر ماندگار و فروختنی، و از مرز میان هنرمند و مخاطب یا هنر و زندگی روزمره. خواندن این جریانها به ما نشان میدهد که چرا هنرمندان از اثر مادی به سمت بدن، زمان و حضور رفتند و پرفورمنس چه پرسشهایی را از هنر پیش از خود به ارث برده است. بدون این شناخت، هر پرفورمنس امروزی در معرض آن است که تکرار ناآگاهانهی کاری قدیمی یا صرفاً یک اجرای بیپشتوانه به نظر برسد. در مقابل، با آشنایی لازم با این پیشینه میتوانیم ایدههای خودمان را در گفتگو با این تاریخ بسازیم، یعنی بدانیم چه چیزی را ادامه میدهیم و چه چیزی را نقد میکنیم. طی این جلسات و با گذر از این تجربههای اولیه بود که ضرورت حضورِ همزمانِ هنرمندانی از حوزههای مختلف در کنار یکدیگر در مدرسه پرفورمنسآرت دانشگاه تهران، به خوبی درک میشد؛ اینکه چگونه نگاه هر رشته میتواند به فهمِ بهتر رشتهای دیگر یاری رساند، و همین همنشینی است که مسیر این دوره را غنیتر میکند.
شهریور 1405












